2016 – EÑAUT ZEBERIO – Mikhail Bakunin

Mikhail Bakunin
Mikhail Bakunin
Mikhail Bakunin
Datu pertsonalak
Izen osoa Mikhail Alexandrovich Bakunin
Jaio 1814ko maiatzaren 30a
Pryamukhino, Tver Governorate (gaurko Kuvshinovsky District) (Errusiar Inperioa)
Hil 1814ko maiatzaren 30a (0 urte)
Berna (Suitza)
Sinadura Mikhail Bakunin (signature).svg
Anarkista filosofoen lehenengo belaunaldiko ospetsuena da eta anarkismoaren aitatzat jotzen da.

Mikhail Aleksandrovitx Bakunin[1] (Pryamukhino, Tver Governorate (gaurko Kuvshinovsky District) (Errusiako inperioa), 1814ko maiatzaren 30aBerna (Suitza), 1876ko uztailaren 1a) errusiar anarkista iraultzaile ezaguna izan zen, Marx-en garaikidea. Anarkista filosofoen lehenengo belaunaldiko ospetsuena da eta anarkismoaren aitatzat jotzen da.

1830eko hamarkadan Hegelen jarraitzailea izan zen eta geroago, 1848ko Alemaniako iraultzan (Dresdengo altxamendua bezala ezagutua) parte hartu zuen. 1849an atxilotu eta Errusiara bidali zuten. Han bizitza osorako espetxe zigorra ezarri eta Siberiara bidali zuten. 1861ean bertatik ihes egin eta Londresera iritsi zen.

Londresen zegoela, Bakuninek Bakea eta Askatasunaren aldeko Ligan parte hartu zuen. Mugimendu hartatik bereizi ziren bera eta bere jarraitzaileak (gutxiengoa osatzen zuten), eta Demokrazia Sozialista Nazioarteko Aliantza sortu zuten. 1869an Aliantza hark Langileen Internazionalarekin bat egin zuen.

Internazionalaren baitan, Bakuninek Karl Marxi aurre egiten zion joeraren buru jardun zuen; hots, joera anarkista edo libertarioaren erreferente bihurtu zen. Hala, Frantzia eta Suitzan barna lan politiko handia aurrera eramango du. 1872an, Internazionaletik kanporatuko dute.

Bi urte geroago, 1874an, Bolognan (Italia) altxamendu batean parte hartu zuen, nahiz eta mugimenduak ez zuen luzaroan iraun. 1876an Bernara (Suitza) joan eta bertan hil zen urte hartako uztailaren 1ean.

Biografia

Mikhail Bakunin Pryamukhinon jaio zen, Torzhoken, Tve-ko probintzian, Moskuren ipar-ekialdean. Aita ideologia liberalekoa izan zuen eta diplomatiko izan zen Parisen Bastilla hartu zutenean. Nikolas I.a tronura igo zenean, landara erretiratu zen, lurrak baitzituen han eta 1.000 bat langile ere bai. Mikhail 5 anaia eta 5 arreben artean zaharrena izan zen. Familia erlijiozalea izan zuen, baina ez gehiegi ere. Mutilak 11 urte besterik ez zituen tsarrak dezenbristen aurka eraso egin zuenean Errusian.

14 urte zituelarik, San Petersburgora joan zen non Artilleriako Unibertsitatetik entrenamendu militarra jaso zuen. Han hasi zen idazten, lagunekin dibertitzen eta zorpetzen. 3 urte pasa ondoren, bota egin zuten handik diziplinarik gabeko jokaeragatik. Goardia inperial errusiarrean menpeko ofiziala izendatu zuten eta Minsk eta Goradnia-ra bidali. Horrela idatzi zion familiari:

« Bakar-bakarrik nago. Betirako ixiltasuna, betirako tristura, herrimin bukaezina dira nire bakardadearen lagun. Orain dakit Genoako filosofian hain entzutetsu den bakardade perfektua sofisma tentelenetakoa dela. Gizakia gizarterako egina dago. Ezinbestekoa zaio ulertuko duen eta pozak eta oinazeak partekatuko dituen harreman eta lagun sarea. Borondatezko bakardadea egoismo hutsa da eta izan al daiteke zoriontsu berekoia dena?  »

Poloniaren aurkako errepresioa gertatu zen une horretan eta Bakunin despotismoaren aurka jarri zuen erabat.

Aitak soldadutzan edo zerbitzu zibilean jarrai zezan nahi zuen arren, 1835ean, Bakuninek biak utzi zituen eta europar erromantizismoan murgildurik zegoen Moskura alde egin zuen. Frantziako entziklopedistak irakurri zituen eten gabe eta Fichte eta Hegel mirestu zituen. Saint-Simón sozilisten aldeko ziren Herzen eta Ogarev lagun izan zituen, Hegelen jarraitzaileak hauek ere.

Une horretan, Karl Marx ere Hegelenganako sinpatia beretsuak ari da garatzen Berlinen. Gutunen bidezko amodio eta zelo harreman bat ere garatzen du Taniusha arrebarekin[2].

Filosofia edo Historiako katedra lortu nahi zuen Moskuko unibertsitatean eta, helburu horrekin, bidaia bat antolatu zuen alemaniar filosofoak ikertzeko. 1840an joan zen Berlinera eta Barbara arrebarekin topatu zen han, Iván Turghenievekin bizi zelarik. Garai hartan, Parisen, Proudhon, George Sand eta zenbait erbesteratu poloniar ezagutu zituen.

« 1840ko Alemania eraldaketa prozesuan murgildurik dago erabat; industria jaio da eta, honekin, proletalgoa, oraindik mehatxu ez dena. Aberastu den burgesia da eskubideak erreklamatzen ari dena. Estatu txiki ugariren bilduma izan zen Alemania nazio bilakatzeko irrrikitan dago orain eta batasuna eta askatasuna nahi ditu.[3]  »

1842an, Saxoniaren hiriburu den Dresden jarri zen bizitzen eta Ruge ezagutu zuen, Deutsche jahrboucher aldizkariaren zuzendaria. Jules Elysard ezizena erabili zuen artikulu iraultzaile bat idazteko eta nolabaiteko arrakasta lortu zuen Errusian.

1843an, Suitzara joan zen, alemaniar disidente politiko asko errefuxiatzen ziren tokia. Rugeri idatzi zion gutun bat, 1849an Parisen argitaratuko zutena, Deutsche-franzosiche jahrboucher aldizkarian. Suitzan Weitling ezagutu zuen, lehen alemaniar komunista, eta Vogt familiarekin harremanetan hasi zen. Suitzar poliziak herrialdetik alde egitera gonbidatu zuen eta errusiar enbaxadak etxera joateko aholkatu zion, baina, 1844an, Belgikara egin zuen alde eta, handik, Parisera joan zen. Hemen ezagutu zituen Proudhon, George Sand, Marx, Engels eta hainbat poloniar erbesteratu. Horrela deskribatu zuen Marxekin izandako harremana:

« Bastante lagun egin ginen … Garai hartan nik ez nenkien ezer ekonomia politikaz eta oraindik abstrakzio metafisikoetatik liberatu gabe nengoen. Nire sozialismoa instintiboa zen, solik. Bera, ni baino gaztegoa, baina ateoa zen, jada, materialista jakintsua eta sozialista sutsua. … Maiz elkartu ginen eta errespetu asko nion bere jakinduriagatik eta proteltagoaren kausarenganako pasio eta seriostasunagatik. Elkarrizketa biletzen nuen harekin, beti baitzen instruktiboa eta espirituala. Hala ere, ez zen gure artean egiazko intimitaterik sortu. Gure tenperamentuak ez zuten elkar agoantatzen. Berak idealista sentimentala deitzen zidan niri eta arrazoi zuen; nik hari harroputz eta zital, eta nik ere arrazoi nuen.[4]  »

Engelsi buruz, berriz, hau idatzi zuen:

« ‘1845 aldera, Marx alemaniar komunisten buru jarri zen eta, handik gutxira, betiko lagun zuen Engelsekin batera jarraitu zuen. Hiztun exkaxagoa bazen ere, bera bezain argia zen hau eta praktikoagoa gainera; kalumnia politikoa, gezurra eta intrigarako ondo dotatua. Bien artean. sortu zuen alemaniar komunisten edo sozialista autoritarioen sozietate sekretua.[5]  »

1848an, Parisera itzuli zen eta Errusiaren aurkako aldarrikapen sutsu bat argitaratu zuen eta, horren ondorioz, Frantziatik egotzi zuten.

1848ko iraultzek eman zioten agitazio demokratiko kanpaina bortitz batean parte hartzeko aukera eta Dresdeko Insurrekzioaren partaide izateagatik, atxilotu eta heriotza-zigorra ezarri zioten, geroago bizitza osorako espetxe-zigorragatik aldatu ziotena.

Azkenean, Bakunin errusiar agintaritzaren esku jarri zuten eta kartzelan sartu zuten 1851tik 1857ra arte. Orduan desherriratu egin zuten, Siberiara lanera bidali zutelarik. Baimen bat aprobetxatuz, Japoniara alde egitera lortu zuen eta, 1861ean, Hakodateko portura iritsi zen. Yokohamatik San Frantziskora bidaiatu zuen, Panama gurutzatu eta New Yorkera iritsi. Henry Longfellow idazlea eta beste pertsonaia ospetsu batzuk egin zioten harrera han eta bertako langile mugimenduekin elkartzeko aukera izan zuen. 1861ean, Ingalaterrara joan zen eta bizitza osoa eman zuen mendebaldeko Europan, Suitzan nagusiki, talde anarkista txikiekin postaz mantentzen zuen harremana bere kemen bakarra zelarik.

 Txekoslovakia 1928-1938. Bakunin langileei hitz egiten Basileako kongresuan, en Suitzan. 1869ko grabatua.

1868an Demokrazia Sozialistaren Nazioarteko Aliantza eratu zuen, honen programak Bakuninen doktrina politikoaren oinarria osatzen zuten erreformak aldarrikatzen zituelarik: Nazio-Estatuen suntsipena, klase sozialen ezabapena, sexuen arteko berdintasuna, langileriaren antolakuntza alderdi politikoetatik kanpo, federazioen erakuntza… Dena den, nazioarteko erakundea zenez, Nazioarteko langileen Aliantzaren sarrera gaitzetsi zen (erakunde nazionalak soilik onartzen baitziren). Arrazoi honengatik, Aliantza desegin zen eta kideak euren kabuz Internazionalean sartu ziren. 1870ean Frantziako Askatasunerako Komitea eratu zuen, Lyoneko Komunaren insurrekzioa gidatuko zuena. I. Internazionalean Bakuninen eta Marxen ideien arteko liskarren ondorioz, 1872an, anarkistak La Hayako kongresuko antolakuntzatik kanporatu zituzten.

1873an, Marx eta bere jarraitzaileek Aliantza Demokratiko Sozialista eta Lehen Internazionala izenburu zuen panfletoa atera zuten argitara, Aliantza gogor kritikatuz. Bakuninek, azkarregi zahartuta, nekatuta eta gaixo, alde egitea erabaki zuen.

 Bakuninen hilobia

Esan bezala, azken urteak Suitzan eman zituen, txirotasunean, talde anarkista txikiekin postaz mantentzen zuen harremana besterik ez. Osasun-arazoak medio, Bernako ospitalean sartu beharrean izan zen eta 1876ko uztailaren 1ean hil zen.

Hilobia Bernako (Suitza) Bremgarten-Friedhof hilerrian dago, Genoa-Zurich autobideko keek belztuta.

Pentsamendua

 Anarkismoaren ikurra.

Bakuninek garatu zuen anarkismoari anarkismo kolektibista edota anarkokolektibismoa deitu izan zaio. Proudhon eta gero Kropotkin-ekin batera, anarkista teorikorik garrantzitsuenetariko bat izan da eta baita anarkismoaren lehendabiziko bultzatzailea mugimendu politiko eta herrikoi gisa izan zela ere esan daiteke.

Estatuaren aurka

Bakuninek estatuaren aurkako antolakuntza proposatzen du, estaturik gabekoa, eta Europako Estatu Batuak sortzea nahi du, 1776ko estatubatuar iraultzaren ideia liberaletara hurbildu nahian. Bere ustez, iraultza haren akatsa konstituzioak aldarrikatzen zuen askatasuna besteen gain ezartzen zen gutxiengo batentzat bakarrik zela zen. Europan, demokrazia denentzat zabaltzea lortu behar zen eta gizakia moneta-sistematik, botere politikotik, ekonomia-agintetik eta erlijiotik askatu behar zen. Dena den, Bakuninen iritziz, bakoitzari egindako lanaren arabera ordaindu beharko litzaioke klase alfer eta bizkarroi baten sorkuntza eragozteko.

Estatuak gizateriaren zapalkuntza suposatzen du, askatasun eza, ez da ustiapenerako tresna bat Marx-ek ustez zuen bezala, estatua bera ustiapena da. Estatua abolitu behar da. Zer leporatzen zion Bakuninek Marxi? Marxen ustez, estatua tresna bat denez, posible da hau konkistatzea eta beste helburu batzuetarako erabiltzea. Bakuninen ustez, berriz, estatu guztietan elite bat sortzen da eta elite honek edozer egiteko prest egongo da bere boterea ez galtzeko. Horrexegatik, askatasuna eta estatua bateraezinak dira.

Marxismoak politikak opresio ekonomikoa gaindiaraziko zion giza-baldintzak sortu behar zituela uste zuen bitartean, Bakuninek iraultza pertsonaren barruan hasi behar zuela uste zuen. Norbanakoek komunak osatuko zituzten eta komuna hauek federatu egingo ziren, konfederazioak sortuz. Marxismoak ez bezala, Bakuninek ez ditu hiriko proletarioak eta nekazariak banatzen eta denen artean egin beharreko iraultza dela uste du.

Marxek, berriz, historia faseetan ulertzen zuen eta iraultza hirian hasi behar zuen, industrian, gero nekazal-guneetara zabalduko zelarik. Horregatik, XIX. mende bukaera eta XX. mende hasieran, Espainia bezalako nekazal herrialdeetan, postulatu anarkistak nagusitu ziren marxisten aurrean.

Lana

Bakuninek garrantzi handia eman zion lanari eta hau askatasunez garatzeari:

« ‘Antzinako munduan bezala, hiritar pribilegiatu gutxi batzuen esku dagoen gure zibilizazio modernoaren oinarria herrialde gehiengoen behartutako lana da.[6]Bakunin. Federalismo, socialismo y anteologismo. 1867.  »

Bakuninentzat, anarkismoa gizarte askatasuna da, gobernuren beharrik gabe, ezta aginte ofizialik ere, ekoizpen faktorea den lana, bere bitartekariak eta banaketa erdigune direlarik. Gizarteak ekoizle eta kontsumitzaileen federazioen bidez antolatu beharko luke eta konfederazioen bidez koordinatu. Ez legoke biolentzia monopolizatuko lukeen gobernu, lege edo botere exekutiboaren beharrik.

Kropotkinen ustez, Bakuninen jarrerak burokrazia begirale eta erregulatzaile baten sorkuntzara bultzatzen zuen, autoritate nukleo baten beharra sortuz. Hala ere, kolektibismo bakuninistak bakoitzak bere merituaren arabera jaso behar duela defendatzen du, helburua ez baita berdintasun ekonomikoa baizik eta justizia ekonomikoa lortzea, horregatik, soldataren banaketa kolektiboki antolatu beharko litzateke irizpide demokratiko eta teknikoei jarraituz. Jabetza kapitalistari dagokionez, Bakuninek testu gehienetan ekoizteko tresnen kolektibizazioa defendatzen du. Propietatea, jabetza, lanean oinarritu behar da; horregatik, Bakuninek herentzia mesprezatzen du.

« Beste ondasun baten faltan, hezkuntza burgesa, mundu burgeseko kideak batzen dituen solidaritatearen laguntzaz, jaso duenari segurtasuna ematen dio, pribilegio itzela lanaren ordain. Burges mediokreenak langile azkarrenak baino 3 edo 4 aldiz gehiago jaso ohi du.[7]Bakunin. Federalismo, socialismo y anteologismo. 1867.  »

1870ean Marsellan sinatu zuen gutun batean, nazioaren lanak ekartzen duen aberastasunaren banaketa juxtuaz hitz egiten du. Aberastasun nazionala emendatzen den heinean, hau gero eta pertsona gutxiagoren artean kontzentratzen da. Burgesen ustez, proletargoaren baldintzen hobekuntzaren aurretik, oparotasun burgesa dago, baina Europako langile klasearen egoera okerrera doa burgesiarena hobera doan bitartean. Sistema burges honek gainekoizpenak eragiten ditu, milaka pertsona lanik gabe utziz eta enpresa industrial, komertzial eta finantziario txikiak desagertzen dira.

Kapitalismoaren ondorioz hitz egiten du. Merkantziak prezio baxuagoan saldu beharrak, soldata baxuagoak eragiten ditu, ekoizpen gastuak minimizatu nahian.

Ingalaterra, AEB, Suitza edo Belgikako langileek eskubide politikoak badituzte, baina patronoen esklabu dira Balkuninen ustez eta ez dute ez denbora eta ezta independentziarik ere bere hiritar eskubideez gozatzeko. Hauteskunde egunean berdintasuna eta fraternitatea aitatzen dira, baina egun horren ondoren, denak berdin jarraitzen du. Bakunin sozialista iraultzailea da eta sufragio unibertsalaren alde dago, baina ezberdintasun ekonomiko eta sozialik gabeko gizartea eraikitzeko erabili nahi du.

Bakuninentzat, hauteskunde burgesetan parte hartzen duten sozialistak -Alemaniar sozialistak kasu- erratuta daude edo gezurretan ari dira, langileak iraultzatik aldentzea besterik ez baitira lortzen ari. Estatua uztarri opresorea besterik ez da eta instituzioek eta autoritate politikoek klase oprimitzaileen pribilegioak bermatzea dute helburu, sozialismoa estatua suntsituta besterik ezin baita lortu.

Ateismoa

Erlijioari egin zizkion kritikak Marxenak bezalakoak izan ziren. Erlijioa = Gizarte kontrol tresna. Erlijioa errealitatetik alde egiteko asmatzen dugu. Marxek erlijioari buruz gutxi idatzi zuen bitartean, Bakuninek behin eta berriz erlijioari buruz hitz egiten zuen eta askoz ere erradikalagoa da bere jarrera: Erlijiotasuna eta gizatasuna batera ezinak dira, Jainkoa existituko balitz, gu desagertu beharko ginateke.

Luziferren irudiaren miresle aurkeztu du bere burua, iraultzaile izan baitzen Zeruan, Jaungoikoaren botere autokrataren aurka.

Bakuninentzat, katolikoa pertsona berekoia da, Ongia egiten duenean bere burua salbatzeko egiten baitu, Zerura joateko eta ez ondokoak maite dituelako. Apaiz katolikoa aztiarekin alderatzen du eta ez ditu kristautasuna eta beste magia edo antzinako erlijio bereizten.

Itun Zaharreraino joaten da Bakunin eta kritika bortitza egiten dio Moisesi. Itun Zaharrean, Jaungoikoak eskaintzen dizkio legeak Moisesi eta honek ezartzen dizkio Israel, Jaungoikoaren legitimizazioarekin diktadore bilakatuz.

Erlijioak jauntxoak onartarazten dizkio gizakiari: Jaun bat Zeruan, Lurrean mila jaun egoteko aitzaki.

Anarkismoan ateismo bakuninista hau zabalduta badago ere, denak ez dira iritzi berekoak. Kropotkinek Bakuninen lana ezagutzen zuen, baina ez zion inongo garrantziarik eman erlijioaren gaiari. Proudhonentzat, Estatuaren oinarria ez da erlijiosoa, nekazal jabegoaren banaketa baizik. Esan beharra dago, kristau anarkista ospetsuak ere izan zirela, Lev Tolstoi adibidez.

Erakundeak

Bakuninek ez zuen erakundeak politizatu behar zutenik uste eta Lehen Internazionalean izan zituzten haserreen gehiengo bat Marxi eginiko kritikak izan ziren. Aldi berean, doktrinen kontrako agertu zen eta ez zuen bere burua filosofo kontsideratzen.

Beste bereizgarri batzuk

Testu batzuetan, Bakuninek biolentziaren erabilera onartzen duen bitartean, beste batzuetan gaitzesten du.

Zenbait testuetan esanguratsua da, era berean, bere jarrera antisemita eta nazionalismo eslaviarra azpimarragarria da, berak nazio guztiak erakunde berdinean elkartu nahi baitzituen eta, horregatik, joera antialemaniarra zeukan.

Bakuninen Hitzaldia, 1869. Anarkismoaz

Komunistek derrigorrezkotzat jotzen dute langileen indarrak batzea Estatuen aginte politikoaz jabetzeko. Sozialista iraultzaileek, ostera, askatasunean baino ez dute konfiantza…; haien ustez, gizateria luzaroegi egon da norbaitek aginduta eta haren leialtasun ezaren jatorria ez da gobernu mota bat edo beste izatea, gobernua bera baizik, edozein dela. Hori da sozialista edo kolektibista iraultzaileak eta komunista autoritarioak banatzen dituena, azken horiek Estatuaren iniziatiba oso-osoaren aldekoak baitira. Komunistek esaten dute diktadurak bakarrik -eurena, noski- egin dezakela herriaren borondatea. Gure erantzuna da: ezein diktadurak ezin du beste helbururik izan irautea baino; diktadurek, erregimen hori duten herrietan, esklabotasuna baino ezin dute sortu eta garatu: askatasunak berak baino ezin du askatasuna sortu.

Marx komunista autoritario eta zentralista da. Guk nahi duguna nahi du berak ere: berdintasun ekonomiko eta sozialak gora egitea, baina Estatuan eta Estatuaren indarrez; gobernu behin-behineko, ahalguztidun eta, nolabait esateko, despotikoaren diktaduraren bitartez, hau da, askatasuna ukatuz. Haren eredu ekonomikoa da Estatua lurra eta kapital guztien jabe bakar bihurtzea. Estatuak lurra nekazari elkarte ondo ordainduen bitartez landu eta bere ingeniari zibilen bidez zuzenduko luke lurra eta kapitala industri eta merkataritza elkarte komanditarioetan.

Guk ez dugu nahi berdintasun ekonomiko eta sozial horrek gora egitea Estatua eta zuzenbide juridio deritzan guztia indargabetuz, gure ustez, hori giza eskubideak etengabe ukatzea delako. Gizartea berregituratzea eta gizakien batasuna ezarri nahi dugu, baina ez goitik behera aginteren baten bidez, behetik gora baino, era guztietako langileen elkarteak federatuta, Estatuaren uztarritik askatuta.

Karl Marxen aurkako kritikak

1869an egindako hitzaldian, Bakunin eta Marxen ideia batzuk aurrez-aurre zeudela argi ikusi zen. Bakuninek harreman eraikitzaileagoa egin zuen Proudhonekin autoritarioa iruditzen zitzaion Marxekin baino:

« Marx, pentsadorea, bide zuzenetik doa. Iraultza filosofiko, politiko eta juridiko guztiak ez direla iraultza ekonomikoen arrazoi ezarri du, ondorio baizik. Pentsamendu handia da eta emankorra, baina ez du berak asmatu, ezta gutxiago ere, aurrez beste askok adierazi baitute, jada. Baina berak ezarri du sistema ekonomikoaren oinarri. Proudhonek, bere aldetik, doktrina eta metafisika ez zuenean egiten, iraultzailearen egiazko sena zuen … Ziurrenik, Marxek, teoriaren esparruan, askatasunaren sistema arrazioanal baterantz egingo du, baina Proudhonen sena falta zaio.[8]  »

1864an sortu zen Lehen Internazionalean, ika-mika ugari izan zen Bakunin eta Marxen artean. 1868an, Marxek errusiar agentea zen salaketa egin zion Bakunini eta, 1869an, gauza bera egin zuen Karl Liebknecht marxistak.

Marxek agente paneslavista zen salaketa egin zion geroago eta urtean 25.000 franko kobratzen zituela esan zuen.

Bakuninek jarrera anarkisten alde egin zuen Lehen Internazionalean eta Marxen aurka konspiratzen ari zela egotzi zioten, Bakuninek Serguéi Necháyevi idatzitako gutunetan adierazten zuen bezala.

Marxistekin haserre, Bakunin Necháyevengana hurbildu zen eta Errusiaren iraultzan ahalegintzeko eskatu zion honek, ideia terrorista eta nihilistetan murgilduz. 1870erako, Bakunin eta Necháyeven arteko harremana eten egin zen, eskarmentuaz damututa geratu baitzen Bakunin.

Lan idatzia

Jaumes Guillaumek, bere ikasleak, argitaratutakoa 1907 eta 1913 urte bitartean, lan gehienak amaitu gabe zeudelarik:

  • Eslavoei deialdia
  • Jainkoa eta Estatua
  • Estatismoa eta anarkia
  • Estatua eta komuna
  • Federalismoa, sozialismoa eta antiteologismoa

Erreferentziak

Ikus, gainera

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Mikhail Bakunin Aldatu lotura Wikidatan
Landereñohttps://i2.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif

2016 – GARAZI JUANES – Varsoviako ghettoa

 Varsoviako ghettoko harresia. 1941eko maiatzaren 24an bonbardatu zuten Lubomirski jauregia

Varsoviako ghettoa edota Varsoviar ghettoa (polonieraz Getto warszawskie; alemanez Warschauer Ghetto) Bigarren Mundu Gerran Holokaustoan zehar Hirugarren Reichak Poloniako Varsovia hiriburuan ezarri zuen Europa osoko judutar ghetto handiena izan zen. Poloniako hiriburuaren erdigunean ezarri zen 1940ko urriaren eta azaroaren artean eta, 1939ko erroldaren arabera, ghettoan 359.827 pertsona bizi ziren, hauei hiriko beste eremuetatik nahiz ingurutik lekualdatuak izan ziren biztanle berriak gehitu behar zaizkielarik. Varsoviako biztanleriaren %30a zen eta Varsoviako lurren %2,4ko azaleran pilatuta zeuden. Martxan egon zen hiru urtetan zehar, bertako biztanleek jasandako gosete, gaixotasun, kontzentrazio-esparruetako barneratze eta sarraskiaren ondorioz, biztanleria 50.000ra murriztu zen. Martxan egon zen hiru urtetan zehar, bertako biztanleek jasandako gosete, gaixotasun, kontzentrazio-esparruetako barneratze eta sarraskiaren ondorioz, biztanleria 400.000 izatetik 50.000ra murriztu zen.

Batez ere Varsoviako juduak sartu zituzten han, baina baita alemanen kontrolpean zeuden Poloniako beste herrialde batzuetakoak ere. Deportazioen transito eremutzat sortu zuten, azken helmuga baterako: Treblinkako sarraski-esparrua, beste batzuen artean, genozidioaren parte zen, juduen arazoaren azken soluzioa deitu zutena.

Ghetto honetan Varsoviako ghettoaren matxinada eman zen, 1943ko apirilaren 16an hasi, Pessah gauan, eta urte bereko maiatzaren 16an amaitu zelarik.Nazismoaren menpe zegoen Europan jazo zen lehenengoetako altxamendu garrantzitsua izan zen.

Ghettoaren sorrera

 Varsoviako ghettoaren mugak

 Jürgen Stroopek Heinrich Himmlerrentzako egindako informean sartu zuen argazkia. 1943ko maiatza. II. Mundu Gerrako argazki ezaguna da

Poloniako biztanleria judua isolatzeko lehen planak 1939ko alemanen inbasioaa burutu berritan jarri ziren martxan. Gobernu orokorrean, juduen definizioa Nurenbergeko Legeekin bat ezarri zuten; 1939ko abenduaren 1ean, Daviden izar urdina zuen besoko txuriaren erabilera inposatu zen eta hainbat neurri diskriminatzaile ere ezarri ziren: garraio publikoaren erabileraren debekua eta parkeetara edo jatetxeetara sartzea, eta hainbat ogibideren esklusioa, besteak beste. Bizileku aldaketa ere debekatu zen, baina ez zen agindu globalik egon ghettoen sorkuntzarako eta hauek egitearen arrazoia kasu partikular bakoitzari lotu zitzaion; Łódźen, Baltikoan alemanak kokatu ahal izateko espazioa askatzen zeuden bitartean, Varsovian epidemien prebentzioa izan zuten aitzakia.

1940ko udan, Hans Frank gobernadore orokorrak obrak etenarazi zituen eta juduak Madagaskar bezalako toki urrunetara deportatzeko aukera aztertu zuten, baina, irailaren 12an, ghettoa behin betiko ixteko erabakia iragarri zuten. Agindua urriaren 2an eman zuen Varsoviako distritoaren gobernadore zen Ludwig Fischerrek eta 12an komunikatu zitzaion ofizialki Adam Czerniakówri, Varsoviako juduen kontseiluaren presidenteari. Azkenean, 1940ko urriaren 16an, Poloniarako alemaniar gobernadore orokor zen Hans Frankek ezarri zuen ghettoa. Une hartan, ghettoaren biztanleria 380.000 pertsona ingurukoa zen, Varsoviako biztanleriaren %30 ingurukoa eta, 1941eko maiatzean, 445.000ra iritsiko zen. Aldiz, azalera nekez zen hiriburuaren lurren %2,4koa. Hurrengo urte eta erdian zehar, hiriburuko juduak eta alboko herri txikietakoak indarrez eraman zituzten ghettora. Gaixotasunek (sukar tifoideak batez ere) eta goseak biztanleria kopurua egonkor mantentzea ekarri zuten. Kontuan hartu behar da juduen elikagai errazioak oso mugatuak zirela, apenas 184 kaloria eguneko, poloniarrek 1.800 eta alemanek 2.400 hartzen zituzten bitartean.

Naziek Varsoviako ghettotik kanpoalderako sarbidea itxi zuten 1940ko azaroaren 16an, hasieran, arantzazko burdina-hariaz itxita, eta, ondoren, 3 metroko altuera eta 18 kilometroko luzerako harresia eraikiz[1].

Ghettoko bizitza sozial eta kulturala

 Varsoviako ghettoa zegoen iskina, errestauratu gabe mantentzen dena oraindik

Ghettoaren funtzionamendu eta ordenarentzat, kasu batzuetan, bertan bizi zen jendearen euste eta elkarrekiko laguntza, beste batzuetan, erakunde ezberdinak izan ziren ghettoan.

Judenrata eta gazte mugimenduak, besteak beste, bizitzaren baldintza jasanezinak arintzen saiatu ziren. Arazo nagusiak etxeetako gainpopulazioa, gosea, batzuen langabezia eta besteen laneko balditza txarrak izan ziren[2].

Honi erantzunez, Judenratak logela bakoitzeko 7 pertsonen bataz bestekoa ezartzeko erantzukizuna hartu zuen. CENTOS (Judu-Estatubatuar Banaketa Batzorde Taldea, American Jewish Joint Distribution Committee) bezalako beste erakundeek zopa platerkadak doan ematen ziren kantinak antolatu zituzten eta beste irtenbide batzuk ere ondasunen birbanaketarako eta behartsuek elikagaiak eskuragarri izateko[3]. 1941 urtean zehar, zopen kantinak ghettoaren biztanleriaren 2/3 elikatzera iritsi ziren.

Denboraldi motz batean, Judenrata ghettoan funtzionatzen zuten ospitalen eta umezurtegien arduraduna ere izan zen, ghettoko umeentzat lehen hezkuntzako 4 eskola antolatzeko baimena izan zuelarik, lehenengo eta hirugarren mailena. Honekin batera, isilpeko sistema zabal bat ere bazegoen antolatua gazte erakundeen eskutik maila guztiak eskaintzen zituena. Maiz, aipatutako sistema hau zopen kantinen izenpean estali ohi zen.

Umezurztegietako bat, Janusz Korczak pedagogoak zuzentzen zuen eta Umeen Errepublika deitu zioten. Osasun zentro hauek 1942an itxi zituzten eta hauen arduradunak Treblinkara deportatu zituzten.

Bizitza kulturalean, egunkari bat ere bazuten, askotan isilpekoa, hiru hizkuntzetan: yiddisha, poloniera eta hebreera[4]. Erlijioaren esparruan, baimendutako judutar ospakuntza irekiak ere izan zituzten denboraldi batez, baina, gehienetan, bizileku partikularretan burutu ziren bilerak errabinoekin. Katolizismora bihurtutako juduentzako ere bazen eliza.

Ghettoan, musika klasikoko kontzertuak izateko aukera ere izan zen. Marcel Reich-Ranickiren esanetan, ez zegoen biolinista bikainak eta harizko musika tresnen joleak aurkitzeko zailtasunik; zailagoa zen, berak dioenez, haizezko musika tresnen joleen araketa. Orokorrean, hauek ez zuten esperientzia orkestra sinfonikoetan, jazz musikariak eta talde txikietakoak ziren eta. Hala ere, ahaleginak egin zituzten helburu honetarako eta emaitza oso onak lortu ziren. Kasu askotan, artistak etorkizun oparokoak ziren Poloniako bizitza kulturalean.

Kontserbazio kulturalaren esfortzu bikainetako bat Emanuel Ringelblume historiagilearen buruzagitzapekoa eta bere talde Oneg Shabatena izan zen; adin eta maila guztietako jendearen dokumentuak bildu zituen ghettoan bizitzaren historia sozial bat sortzeko. Guztira, uste da 50.000 dokumentu historiko lortu zituztela, honi gehituta ghettoko bizitzaren alderdien inguruko hainbat entsegu, egunerokoak, memoriak, artearen bildumak, prentsa ilegalaren argitalpenak, diseinuak, eskolako lanak, horma-irudiak, antzerkirako sarrerak eta errezetak, besteak beste. Dokumentu hauek alemanengandik ezkutatuak izan ziren 3 toki desberdinetan, eta hauetako bi berreskuaratuak izan dira, Varsoviako ghettoari buruzko ikerketen lehen informazio iturria izanik. Gaur egun, hirugarren sortako dokumentuak Txinako enbaxadaren eraikinaren azpian lurperatuta egon daitezkeen ustea dago.

Ghettoko azken momentuak

 SSko ofizial batek bi judu interrogatzen ditu Varsoviako ghettoko altxamenduaren garaian

 Atxilo hartutako juduak deportazio bidean, 1943ko apirilean

1942ko urtarrilaren 20an, Europako juduak sarraskitzea adostu zuten buruzagi nazionalistek Wannseeko Konferentzian. Azken Soluzioa deitu ziotenaren lehen fasea Reinhard Operazioa izan zen, Poloniako juduekin bukatzeko helburuarekin. Honetarako, 1942ko maiatzean, Treblinka sarraski-esparruaren eraikuntzari ekin zioten eta uztailan amaitu zuten, Varsoviako ghettoaren likidazioaren hasierarekin bat eginez. Uztailaren 22an hasi zen Große Umsiedlungsaktion deritzona (Ostatu emateko ekintza handia). Orduan jakinarazi zitzaion Judenratari judu guztiak ekialdera erbesteratuak izango zirela, ez baziren fabrika alemanetan lan egiten zutenak, ospital juduetako langileak, Judenrataren kideak eta haien familiak eta judutar indar polizialak eta hauen familiak ere.

Polizia juduak 6.000 judu gidatu behar zituen egunero Umschlagplatz elkargunera, Transfertelleko trenbidearen albora. Hori ez bazuten egiten, alemanek ehunka bahitu fusilatuko zituzten, Adam Czerniakówen emaztea haien artean. Naziak onera ekartzeko alferrikako eginahalak egin eta gero, Judenrateko buruzagiak bere buruaz beste egin zuen[5] eta horrela zioen hark utzitako oharrak:

« Ezin dut gehiago. Nire ekintza besteentzako adibide izago da.[6]  »

Suizidioak ohikoak bilakatu ziren, bizi-baldintzak penagarriak baitziren han; horrelaxe joan zen, beste batzuen artean, judu-alemaniar kritiko literarioa zen Marcel Reich-Ranickiren aitagin-arreba eta zerrenda luzatzen joan zen. Czerniakówen suizidioaren egun berean, uztailaren 23an, juduen erresistentzia klandestinoa bildu egin zen eta altxamendurik ez egiteko erabakia hartu zuen, ez baitzuten sarraski-esparruetara joan behar zutenik uste, lan-esparruetara baizik.

Hurrengo 52 egunetan zehar, 263.002 pertsona eraman zituzten Treblinkara eta, neurri txikiagoan, Majdanekera. Uztailaren amaieran, polizia juduak izan zuen 64.606 judu sarraski-esparruetara eramateko ardura. Abuztutik aurrera, berriz, alemaniarren papera garrantzitsuagoa izan zen deportazioetan 142.223 pertsona eraman zituztelarik eta, irailean, 56.173.

Lehen deportazio masiboaren amaierako fasea 1942ko irailaren 6 eta 11ren artean gertatu zen. Data hauen artean, 35.886 judu deportatu zituzten, 2.648 exekutatu eta 60 batek beren buruaz beste egin zuten. Lehen etapa honen ondoren, gutxi gorabehera 55.000 pertsonek jarraitu zuten ghettoan, 30.000 baino gehiago aleman industrietan lan egiten eta 20.000 inguru ezkutatuta bizitzen, deportazioei ekidin nahian eta estatus legalik gabe. Beste 8.000 bat ezkutatuta zeuden ghettotik kanpo, Varsovia osoan zehar.

Hurrengo seihilekoan, isilpeko erresistentzia judua bi talde handiagoetan batu zen. ŻOB (Żydowska Organizacja Bojowa, Borrokarako Erakunde Judua), Mordechai Anielewicz buru, 220 eta 500 arteko kide zituena, eta ŻZW (Żydowski Związek Wojskowy, Judutar Batasun Militarra). Bi talde hauetako kideen ustez, zapalkuntzari erresistentzia gogorra egin behar zitzaion eta eskuko pistolak, etxeko lehergailuak eta Molotov koktelak zituzten eskura; ŻZW hobeto hornituta zegoen, ghettoaren kanpoaldean ezkutuko kontaktu gehiago baitzuen.

Janina Dawidowicz, 1930ean jaioa, ghettoan bizirautea lortu zuen gutxi haietakoa izan zen eta gogoan ditu 11:00etan Umschlagplatzen biltzeko agindua ematen zien kartelak. Jende asko joan zen bere gogoz, alemaniarrek Poloniako ekialdean zeuden lan-esparruetara bidaltzeko asmoa iragarri baitzuten eta miseriari ihes egiteko bide bat ikusi zuten.

« Uste dut jendeari bi ogi -xerra ematen zizkiela, margarina pixkat edo azukrea… Nork pentsatu behar zuen zuzenean gaseatzeko bidean jarri behar zituztela?[7]  »

Altxamendua eta behin betiko suntsipena

 Alemaniar soldaduak juduak arrestatzen Varsoviako ghetton, 1943ko maiatzean

 Alemaniar tropak Varsoviako ghettoa erretzen

1943ko urtarrilaren 9an, Himmler SSko komandanteak ghettoa bixitatu zuen eta deportazioekin jarraitzea agindu zuen. Juduen bigarren kanporaketa masibo hau hasi zenetik 9 egunera, erresistentzia armatuaren lehen zantzua piztu zen eta matxinatu ziren juduek nolabaiteko garaipena lortu zuten: 4 egun barru, kanporaketa eten egin zen eta borrokan zeuden bi erakunde nagusiek ghettoa kontrolatzea lortu zuten, barrikada ugari sortuz eta judu kolaborazionisten aurka eginez. Hurrengo 3 hilabeteetan, amaierako gatazka izango zenerako prestatu ziren.

Azken gudua apirilaren 19an gertatu zen[8]. Egun hartan, Ferdinard von Sammern-Frankenegg komandanteak gidatutako alemanek 2.054 soldadurekin iritsi ziren, armadako 36 ofizial, SSren 821 komando eta 363 kolaboratzaile poloniar matxinada itotzeko xedean eta altxatutako juduek, hainbesteko indarra ikustean, atzera egingo zutela uste zuten. Naziak inor ageri ez zen ghettoa zeharkatzen zuten bitartean, judu partisanoak etxeen leiho eta teilatuetan ezkutaturik zeuden, pistola, fusil eta lehergailuz hornituta. Tropak gune egokian sartu zirenean, alde guztietatik eraso egiteko eran jarri ziren eta juduen erasoa arrakastatsua izan zen erabat, naziei atzera eginaraziz ezbairik gabe.

Gertakari honek Himmler haserretu zuen guztiz eta Sammern-Frankeneggen ordez, partisanoen aurkako borroka ez formaletan eskarmentua zuen Jürgen Stroop ezarri zuen buru. Hurrengo egunetan, Stroopek, buruzagiaren behar zen guztia egiteko aginduei jarraituz, ghettoko eraikin guztiak erretzeko agindua eman zuen, errebeldeak ezkutalekuetatik aterarazteko xedean. Ingurua sugarrez eta ke beltzez bete zen eta juduek bunkerretara joan beharrean izan ziren, baina ezin izan zuten asko iraun, janaria eta ura ez baitzegoen baldintza onetan eta airea erabat biziatuta zegoen kea zela-eta. Judu asko hil zen naziek gaseatu zituzten bunkerretan eta askok bere buruaz beste egin zuten sutan zeuden eraikinetatik salto eginez.

Erresistentzia handiena apirilaren 23koa izan zen eta altxamendu orokorra 1943ko maiatzaren 16koa. Azken data honetan, alemanek ghettoaren kanpoan zegoen Tłomackie kaleko Sinagoga Handia suntsitu zuten, Varsoviako ghettoaren amaieraren ikur.

Stroopek bere informean azalduko zituen datuen arabera, altxamenduaren ostean, liskarra izan zen egunetan, 56.065 judu harrapatu zituzten eta 631 bunker eraitsi. Stroopen iritziz, 13.000 bat judu hil ziren borrokan eta 37.000 Treblinkara erbesteratu zituzten, oso gutxik biziraun zutelarik han. Varsovian, berriz, apenas 10.000 edo 15.000 juduk lortu zuen bizirautea, poloniarrek ezkutatzen lagundurik edo identitate faltsuz bailiatuz. Treblinkara deportatu ez zituzten beste juduak Majdanek, Poniatowa eta Trawnikiko lan-esparruetara bidali zituzten[9].

Stroopek bere informean 16 bakarrik izan zirela aipatu bazuen ere, geroago egindako estimazioen arabera, 700 eta 1.000 arteko soldadu aleman hil edo zauritu ziren.

Gezurra badirudi ere, judu gehiago geratu zen eraitsitako eraikinen hondarretan ezkutatuta. 1943ko uztaila, abuztu eta irailean jendea atxilotzen jarraitu zuten eta izan zen abenduaren 13an harrapatu zuten neskatila bat ere. Roman Polanskik bere The Pianist filman erakutsi zuen Władysław Szpilman pianista ghettoko azken biztanleetako bat izan zen, Wilm Hosenfeld alemaniar ofizialak pianoa jotzen entzun eta lagundu ziolako[10].

Preso ospetsuak

 Ghettoko heroien omenezko oroitarria

Erreferentziak

Landereñohttps://i2.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif

2016 – NAIARA ARANBURU – Sudeteak

Sudeteak
Sudety
Sudeten
Sudeten.png
Sudeteen banaketa. Mendebaldeko Sudeteak (gorriz), Erdialdekoak (horiz) eta Ekialdekoak (berdez).
Gailurra
Garaiera 1.602 m.
Kokapena  Txekia
Koordenatuak 50° 44′ 10″ N, 15° 44′ 24″ EKoordenatuak: 50° 44′ 10″ N, 15° 44′ 24″ E
Sudeteak hemen kokatua: Txekia

Sudeteak
Sudeteak
Mendilerroa Sudeteak

Sudeteak (alemanez, Sudeten, txekiera eta polonieraz, Sudety) Bohemia eta Silesia eskualdeen arteko mendikatea da. Gailurrik garaiena Sněžka mendia da (1.602 metro), Txekiar Errepublika eta Poloniaren arteko mugan[1].

Baso ustiakuntza, nekazaritza, meagintza eta oihalgintza dira ekonomia jarduerak, beirazko eta portzelanazko lanekin batera. Txekiako printzeek XII. eta XIV. mendeetan eskulangileak eta meagizonak ekarri zituzten Alemaniatik eta han kokarazi. Harrezkero, txekiarren eta alemaniarren arteko gatazkak ugari izan dira Bohemiako historian.

Sudeetako alemaniarrak deitu izan dira Bohemiako, Moraviako eta Silesiako alemaniarrak, sudete deituak. Hitler-ek aginpidea (1933) eskuratuz gero[2], bertako germaniarrek autonomia lortu zuten eta, Konrad Heinlein buru zutela, 1938an beren lurraldea Alemaniaren mende gera zedin eskatu zuten. Urte hartako irailaren 29an, Munich-en Alemaniak, Italiak, Britainia Handiak eta Frantziak sinaturiko itunek gatazka ekarri zuten eta lurralde hura Alemaniaren mende geratu zen. 1945ean Potsdam-go itunen arabera, lurralde horiek Txekoslovakiari itzuli zitzaizkion eta sudeteak egotzi zituzten handik (1938an 3.200.000 ziren eta 160.000 bakarrik 1946an)[3].

Etimologia

Izena Sudeti Montes latinizaziotik datorkio; eskolastikoen garaian Ptolomeok bere Geographia lanean erabili zuen Soudeta Ore terminoaren latinizazioa zen eta Gabreta basoaren iparraldean kokatzen zituen. Etimologia ez da argia eta, batzuen ustez su- indoeropar aurrizkitik etor daitekeen bitartean eta basurde mendia esan nahian, bada latinezko sudis hitzatik eratorria dela dioena ere, arantza esanahiarekin, inguruaren orografiari aipamen eginez, agian.

Sudeteak izendapena Bohemia eta Moravian mendikateen inguruan bizi den aleman-hiztunen biztanleria izendatzeko ere erabiltzen da: Bigarren Mundu Gerra hasi aurretik, bertako biztanleriaren %30 ziren. Garai hartan, eremu horri, alemanez, Sudetenland deitzen zitzaion.

Geografia

 Sněžka-Śnieżka, Sudeteetako tontor garaiena

 Sněžka mendia neguan

 Ikuspegia, Zygmuntówka mendi-aterpetik

Orokorrean, mendikatea hiru eremutan banatzen da:

  • Mendebaldeko Sudeteak
    • Ještěd-Kozákov gandorra
    • Jizera mendiak
    • Kaczawskie mendiak
    • Karkonosze/Krkonoše
    • Lusatian mendiak
    • Rudawy Janowickie
  • Erdialdeko Sudeteak
    • Bardzkie mendiak
    • Bystrzyckie mendiak
    • Orlické mendiak
    • Owl mendiak
    • Harrizko mendiak
    • Mesa mendiak
  • Ekialdeko Sudeteak
    • Urrezko mendiak
    • Jeseniki mendiak
    • Opawskie mendiak
    • Śnieżnik mendiak

Ez du garaiera handia eta tontor gutxi batzuk iristen dira 1.500m-ra eta altuena 1.602m-rekin Sněžka-Śnieżka (txekieraz/polonieraz) edo Schneekoppe (alemanez) da. 1.200m-ra iritsi bitartean, basoz estalita dago eta bertan alpetar larreak hazten dira. Glaziar Kuaternarioek higatutako blokeetan dago zatituta.

Hiririk garrantzitsuenak hauek dira: Liberec eta Jsblonec nad Nisou Txekiar Errepublikan eta Waldenberg Polonian. Eskualdean burdinazko, berunezko, zinkezko eta harrikatzezko aztarnategiak existitzen dira.

Historia

 Txekoslovakia 1928-1938

 Alemaniar hiztunak 1938an (beltzez), Sudetenland deiturikoak

 Konrad Henlain Sudeten buruzagia 1936an

 Cheb, 1938ko urria. Harrera ezberdinak alemaniarrek egindako okupazioari

1919an, aleman hiztunez osatutako biztanleriak Alemaniara elkar zedin eskatu zuen alferrik, Txekoslovakia estatu sortu berriaren zati bilakatu baitzen. Horren ondorioz, herritar batzuek Sudeteetako Alemaniar Alderdia sortu zuten: gerora, alderdiak Hitler eta nazien babes interesatua izan zuen.

Antzinako Bohemia erresumaren mugetan kokatzen zen eta Moravia ere barne hartzen zuen, Silesia ere Germaniako Erromatar Inperio Santuaren parte izango zelarik. Premysl txekiar dinastia erori zenean, Luxemburgoko etxeak agindu zuen han, Jogaliaek gero eta Habsburgotarren azkenean. XIII. mendez geroztik, alemaniarrak bizi ziren han, Bohemiako erregeek horrela gonbidatuta. Habsburgotarrekin, lurraldea erresumaren barnean geratu zen eta horrela mantendu zen XIX. mendeko nazionalismoak piztu arte, txekiar eta alemaniarren arteko lehenengo ika-mikak ezin isildu.

Lehen Mundu Gerraren eta Austria-Hungariako Inperioa desegitearen ondoren, Txekoslovakia independentea aldarrikatu zen, Bohemiako erreinu zaharra sartuz. Hala ere, Reichstagen Moraviako, Bohemiako eta Silesiako diputatu alemaniarrek atxikimenduari uko egin zioten Woodrow Wilson lehendakari estatubatuarraren Hamalau Puntuak argudiatuz eta aleman hiztunen lurraldeen bat-egitea aldarrikatu zuten, garai hartan Weimarko Errepublikari atxikitzeko ametsetan zebilen Austriako Errepublika berriari. 4 lurraldetan banatu zuten hura:

  • Alemaniako Bohemia (Deutschböhmen): Ipar eta mendebaldeko Bohemiak aldarrikatu zuten, Austriaren barnean eta Liberec (alemanez: Reichenberg) hiriburu. Landeshauptmann izena ematen zioten lehendakariak administratzen zuen, Rafael Pacher (18571936), 1918ko urriaren 29tik azaroaren 4ra arte eta Rudolf Ritter von Lodgman von Auen (18771962), 1918ko azaroaren 6tik abenduaren 16ra arte. Txekiar armadak azken hiri garrantzitsua okupatu zuen eta, ordutik aurrera, gobernuak atzerrian jarraitu behar izan zuen, Zittau, Saxonia eta, gero, Viena, 1919ko irailaren 24ra arte.
  • Sudetenland probintzia: Iparraldeko Moraviak austriar land bat aldarrikatu zuen, Opava (alemanez: Troppau; polonieraz: Opawa; latinez: Oppavia) hiriburu. Robert Freissler (18771950) izan zen Landeshauptmann 1918ko urriaren 30etik abenduaren 18ra arte.
  • Bohemiako basoak (Böhmerwaldgau): Bohemiako basoa eta Hegoaldeko Bohemia Goiko Austria landaren distrito bilakatu zen. Friedrich Wichtl (18721922) izan zen Kreishauptmann 1918ko urriaren 30az geroztik.
  • Alemaniako Hegoaldeko Moravia (Deutschsüdmähren): Beheko Austriaren landaren distrito bilakatu zen eta Oskar Teufel (18801946) izan zen Kreishauptmann 1918ko urriaren 30 arte.

Alemaniako beste gutxiengo batzuk Austriako aleman hiztunekin elkartzen ahalegindu ziren Moravian, Brnon, Jihlavan eta Olomoucen, baina ez zuten lortu.

Parisko Bake Biltzarreko batzorde iparramerikarrak gero ahaztuak izango ziren gomendio sail bat egin zuen Txekiak alemanieraz hitz egiten zutenen lurraldeen inguruan eskatzen zuena aztertuz. Injustizia hura larritu egin zen 1919ko martxoaren 3an, txekiar armadak tiro egin zienean alemaniarzaleei eta garbi geratu zen Txekoslovakiaren aspirazioak arriskutsuak zirela, batez ere, alemaniar hiztun hauek Alemanian eta Austrian zuten milioikia lagunak kontuan hartuta. Esan bezala, gomendio hauek baztertuak izan ziren eta Txekoslovakiak Sudeteak bere lurraldean sartzea eskatu zuen eta, 1919an, eskari hau Saint-Germaingo Itunean berretsita geratu zen.

Txekiar eta alemaniar hiztunen arteko ika-mikek 20. urteetan iraun zuten eta 30eko hamarkadan larritu ziren[4]. Krisi ekonomikoak gogor astindu zuen enpresa esportatzaileen mende zegoen Sudeteen ingurua; papera, jostailuak, beira… txekiarren ekoizpenaren %60a Sudeetan burutzen zen eta %78a esportatzeko zen. Geldiunearekin, langabezia zabaldu zen eta biztanleen haserrea ere bai[5].

1938ko irailaren 26an, Hitlerrek Txekoslovakiari ultimatum bat aurkeztu zion eta Municheko Biltzarra izenekoan haren ikuspuntua nagusitu zen: gauzak horrela, eskualde horretako aleman hiztunei erreferenduma eskaini zien. Alemaniar okupazioa 1938ko urriaren 1an hasi zen: europar potentziek hori saihesteko ez zuten ezer egin. 30.000 bat km² kendu zizkion Alemaniak Txekoslovakiari eta txekiar biztanleria lurraldetik bota egin zuten. 1939ko martxoaren 15ean, okupazioa erabat osatu zen eta, Alemania Bohemia txekiar eskualdearen jabe ere egin zen, hots, Bohemia-Moravia protektoratu izeneko txotxongilo estatuarena. Txekoslovakia osoaz jabetu zen.

Konrad Henlein eta Adolf Hitler Sudeteetan

Alemaniar sudeteak SS-ak jan gabe hiltzera kondenatu zituzten 30 emakume juduen aurrean ibiltzera behartuta.

1945ean, behin Bigarren Mundu Gerra amaitu eta Alemaniak kapitulatu eta gero, Sudeteetako aleman hiztunak eskualde haietatik kanporatuak izan ziren eta, haien ordez, txekiar eta eslovakiarrez birpopulatu zen.

Txekiar legediak nazien aurkako afiliazioa frogatzen zuten aleman hiztunak babesteko aukera azpimarratzen zuen, baina Alemaniaren aurkako gorroto izugarria zegoen eta ez ziren kasu gehienak errespetatu, 244.000 alemaniar besterik ez zirelarik geratu (Horietatik 100.000 bat Mendebaldeko Alemaniara emigratu zuten). 1945ean atzerriratu zituztenak 500.000 bat izan ziren eta abusu eta bortxakeria ugari jasan beharrean izan ziren. 24.000 bat heriotza izan zen alde egin beharrari lotuta eta, frogatu ez baziren ere, 62.000 desagertutakoen denuntzia jaso ziren.

Sudeteetan bizi ziren alemaniarren jabetzaren gehiengoa konfiskatu zitzaien gerraren kalteordain bezala. 1946an, 2.234.544 pertsona deportatu zituzten Alemaniara, 2/3 amerikarren sektorera eta 1/3 sobietarrenera. Alemanez gain, familia mistoak ere baziren haien artean. Lurraldean, txekiarrak jarri ziren bizitzen eta baita beste gutxiengo batzuk ere: eslovakiarrak, Voliniako txekiarrak, ijitoak eta hungariarrak (azken hauek behartu egin zituzten, baina, geroago, haien jaioterrietara alde egin zuten). Biztanleriarik gabeko guneak ere geratu ziren eta hantxe geratu zen alemaniar gutxiengoa[6]. 2001ean, alemaniar etniako 40.000 pertsona besterik ez zen zentsatu Txekiar Errepublikan.

Gaur egun, Sudeteak txekiar lurraldean sartuta daude eta Alemaniak ere errekonozitzen du hori. Hala ere, 1945az geroztik, Sudeteetako biztanle izan ziren haien oinordekoek ez diote kalteordainak erreklamatzeari utzi, lurralde haietatik bidali zituztelako.

Erreferentziak

Landereñohttps://i2.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif

2016 – EKONOMIA – 3. ebaluazioa – Ondoloinnnn!

Ba dator despedidie… Hasiko naiz erantzuten gehiegi ez berandutzeko…

Saioa

  • koro 14. gaian sartzen zen puntua zein den esango zenula komentatu zenuen klasean….

Bai baina… azterketan, ez? Bihar goizean, puntual-puntual… Ez?

Garazi

  • Eurosistema esplikatuko mesedeezzz.

Europako Banku Zentrala eta euroa moneta moduan hartu duten herrialdeak dutena

Garazi

  • Eta ya azkena, Errenta finkoko baloreak zer da lehenago esplikatu diazun errenta aldakorreko merkatun funtzionamentuko lehen mailakonan antzekoa???.

Izan daiteke, baina… hori da ez dudana galdetu. Bestea daaaa! je je…

Eñaut

  • Koroooooo azkeeeen ordukoooo pistaaaa mesedezzzz!!!!!!

Pos ahí va! Despedidarako bertsoren bat bota behar ba!

  • 7. gaikoak ez dizkidazu galdetu… Ekonomialari garrantzitsu bat ikasi dugu hor… Definizioren bat ere bai… eta abar.
  • 8. gaian ere definizioren bat, ondorios, langabezia motaren bat…
  • 10. gaia: arreglitos, nola lortu dirua…
  • 11. gaia: Horietako bat
  • 12. gaia. 3 galdera jarri ditut eta hortxe ibili zarete bueltaka… Zuzenean ez dizkidazue galdetu… Baina garazi ondoan ibili da! je je…
  • 14. gaitik esango dizuet zerbait… Itun hori ez didazue galdetu oraindik… Eñaut enpeñatu da ez dakit nondik aurrera galdetzen… Pues eso!
  • 15. gaia: hauek ere ez dizkidazue galdetu… Zuzenean, behintzat, ez… Bukaera arte ikastea komeni zaizue, hori bai…

Y… se acabó! Ikasturtea bukatuta, ez???? Muxux eta ondoloinnnn!

Landereñohttps://i2.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif

2016 – EKONOMIA – 3. ebaluazioa – Dudak IV

Apa, txe!

Irati

  • 12.4 puntun besteren baliabideen bidezko finantzaketaren barrun daude bi ez ditutenak desberdintzen Merkataritza-kreditua era jesapenak.
    Eta 15.1.2 ere ez det oso ondo ulertzen.

MERKATARITZA KREDITUA: Hornitzailea enpresara joaten denean eta hornikuntzak utzi. Normalean ez da momentu horretan ordaintzen eta faktura uzten da hor. Enpresak egunen bat izaten du faktura guztiak ordaintzen dituena… Atzerapen hori ez zaio ezer kostatzen. Mekanismo normala da, ohikoa.

JESAPENA: Enpresaren zor bat (beste pabiloi bat ireki behar du, anpliazioren bat…) zatitzen da zati berdinetan eta, itzultzeko epe bat eta baldintza batzuk jarriz, titulu horiek saldu egiten dira. Hala ere, por si ez dituzun besteei eginiko erantzunak irakurtzen, aurreko bat kopi-pasteko dizut hemen:

Partikularrei eska diezaieke mailegua, kreditu-titulu batzuk jaulkita. Beharrezko zenbatekoa enpresak saldu nahi adina titulutan banatzen da, titulu guztiek zenbateko bera izanik, eta baldintza berdinetan. Horiek aurreztaile partikularrek nahiz enpresek erosten dituzte; gero, enpresek diru hori interesekin batera itzultzen du, adostutako baldintzetan.

Beste era batean jarriko dizut… eta depaso, datorren urterako apunteak ere aldatu ditut!

  • Jesapenak.
    • Kanpoko finantziazioa eskaintzen diote estatu edo enpresari.
    • Estatuak edo enpresak mailegua eskatzen diete partikularrei, kreditu-titulu batzuk jaulkita. Titulu horiek denak berdinak dira eta baldintza berdinetan.
    • Zor-tituluak dira eta hauen jabeak mailegu-emaileak dira eta ez enpresaren jabeak (akzioen jabeak diren bezala).
    • Epemuga zehatz bat dute (Akzioek ez).
    • Esandako epemuga amaitutakoan, estatu edo enpresak dirua itzuliko dio mailegu-emaileari adostutako gehiagarriarekin batera.

Hementxe duzu Hego Carolinako estatuko bonu baten titulua:

15.1.2 berriz, Munduko Merkataritza Erakundea da. Zuk esan eta gero, zertxobait aldatu dut, baina ez da hau dena ikasi behar, e? Apunteetan agertzen denarekin nahikoa da. Baina… por si ulertzeko balio dizun… hementxe duzu:

Definizioa: Nazioarteko salerosketak liberalizatzeko eta ikuskatzeko asmoa duen erakundea da. Herrialde kideen artean nazioarteko merkataritza-harremanak arautuz eta homogeneizatuz salgaiei, zerbitzuei eta jabetza intelektualaren eskubideei buruzko akordio orokorra da; herrialdeen arteko desadostasunei konponbidea emateko prozedurak burutzen ditu eta herrialdeen merkataritza-politikaren azterketa ere bai.

Besteak beste, hurrengo xedeak ditu:

  • Diskriminaziorik gabeko merkataritza.
  • Merkatuan sartzeko baldintzak fidagarriak eta oztopo txikiagoak izatea.
  • Lehia zintzoa sustatzea. MMEk neurriakj hartzen ditu bidegabeko lehiaren aurka (dumpingaren aurka): Dumping produktu bat haren kostua baino merkeago saltzeari eta lehiakideak atzean uzteko edo merkatu berriak lortzeko egiten da.
  • Garapena eta ekonomia-erreforma sustatzea.

Kritikak:

  • Erakundeak berak aldarrikatutako helburuak merkataritza askea sustatzea eta hazkunde ekonomikoa bultzatzea izan arren, aditu frankok uste du, merkataritza aske global horren eraginez, aberatsak aberatsagoak eta txiroak txiroagoak direla.
  • Munduko ekonomia bidezko moduan ez gidatzea ere leporatzen zaio MMEri, sistematikoki herrialde aberatsen eta korporazio multinazionalen alde eta herrialde txiroen kaltetan jokatzeagatik. Garatzeko bidean dauden herrialdeak ez dira MMEren hitzarmenez probestu. Bere nekazal-produktuak AEBetan eta Europan saltzeko dituzten oztopoak dira horren isla.
  • MMEn barruan erabakiak hartzeko sistemak ere kritikak jaso ditu, konplexua eta ezeraginkorra izateagatik eta herrialde guztien interesak maila berean ez zaintzeagatik.
  • Gardentasuna gutxien gorde duen nazioarteko erakundea dela ere argudiatu dute.
  • Beste kritika batzuek ingurumena eta lan-baldintza duinen arloetan MMEk ez ikusiarena egin duela aldarrikatzen dute.

Eñaut

  • Kaixo Koro! Bizpahiru zalantza… Ez ditu 14.3.4., 14.3.5., 14.3.6. puntuk ulertzen. Esplikatuko zenizkidake? Esango zeniguke zein den Europar Batasunean (14.3.) sartuko den puntua? Eskerrikasko.

Azkenekotik hasiko naiz. Ez, honbre! Bihar arte, ez… Trataturen bat seguru galdetu dut, baina… Eta arraroa egin zait 4.etik aurrera galdetzea… Denak antzeko zailtasunekoak dira…, baina beno!

14.3.4. Zabalkunde handia

  • Amsterdamgo Tratatua sinatu zuten eta zabalkunde handia izan zen. Printzipio batzuk sendotu zituzten (askatasuna, demokrazia, giza-eskubideen errespetua) eta garapen iraunkorra ere sartu zuten printzipio bezala.
  • 10 kide berri sartu ziren: Estonia, Letonia, Lituania. Polonia, Txekiar Errepublika, Hungaria, Eslovakia, Eslovenia, Malta eta Zipre. Beste bi herrialde ere sartu ziren.

14.3.5. Porrot egin zuen konstituzioa

  • Batasuna aurrera doa eta konstituzioa adostu nahian zebiltzan. Hori lortu nahian, kontsultak egin zituzten eta, Espainia eta Luxenburgon aldeko emaitzak jaso zituzten, baina Frantzian eta Herbehereetan, kontrakoa. Ezin aurrera egin!

14.3.6. Munduko krisiaren aurkako borroka

  • Ituna:
    • Lisboako Ituna sinatu zuten.
    • Konstituziorik ez, baina egindakoa berdin utzi zuten.
    • Krisiari arreta berezia eskaini behar izan zioten.
    • Erabateko batasuna amets bat zela konturatu ziren eta kide berriei ere ez zien atea erabat zabalik utzi.
  • Sartzeko gogoz: Albania, Mazedonia, Islandia, Montenegro, Serbia eta Turkia.

Gauza luzeak galdetu dizkidazue eta… ezin bukatu erantzuten!… 22:00etan agur esango dut… Zerbait gehiago behar baduzue, azkar-azkar galdetuuuu!

Landereñohttps://i2.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif

2016 – EKONOMIA – 3. ebaluazioa – Dudak III

Ieiieeee…

Garazi

  • 12.3.5. Funtzionamendua, lehen mailakoa ez det ulertzen

Saiatuko naiz… Badakizu akzioen prezioa igo edo jaitsi daitekeela… Ba merkatu honetan ez. Zergatik? Jaulkipen (emisión esan nahi du, merkatura ateratzen duten momentuan) unean gertatzen den merkatua delako. Momentu horretan jartzen dute akzio kopuru osoa, baldintza berdinetan, prezio berdinean. Hori da lehen merkatua, lehen salmenta. Enpresak balio duena zati akzio kopurua kalkulatu da prezio hori.

Honen ondoren, bigarren merkatua hasiko litzateke. Prezioak eskari eta eskaintzaren arabera ezarriko dira, igo edo jaitsi egingo dute. Segun akzio asko dagoen ala ez, según jende askok nahi dituen ala ez…

Saioa

  • biali dezun eskeman 14 gaieko egiturak eta europar batasuna ez dituzu kendu eta klasean ezetz esan genuen.

Baleeee… Ados! Aurten hori ez da sartukoooo! O sea, ez dut azterketan jarr

Beno… Gero arte! 20:30ean berriz?

Landereñohttps://i2.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif

2016 – EKONOMIA – 3. ebaluazioa – Dudak II

Apaaaa…

Garazi

  • 12.1. Finantza baliabideak ez det ondo ulertzen

Ea ba!

  • Produktu hauek AKTIBO bat eta PASIBO bat dute. Aktiboa aberastasunari eusteko bidea da (etxea, makinak, altzariak, almazena…) eta PASIBOAN betebeharrak ditugu (zorrak).
  • Ezaugarriak:
    • Likidezia: aktiboa diru bihurtzeko erraztasuna. Dirua diru da, baina makinak diru bilakatzeko saldu egin behar dira aurrez…
    • Arriskua: Beti daude eskubide batzuk, besteren zorrak, igual ez direnak ordainduko… Enpresarentzat ez kobratzeko arriskua dago.
    • Errentagarritasuna: Nire aberastasunak aberastasuna lortzen du. Fabrika edo hotela martxan dagoenean dirua ematen du…

Garazi

  • Ahalko zenuke eskemaren kopia bat jarri blogean edo korreotik bidali mesedez?

Hementxe duzu: ESKEMA

Inge

  • 14.3.6. Munduko krisiaren aurkako borroka?

Ea ba!

  • Ituna:
    • Lisboako Tratatua sinatu zuten.
    • Konstituzioak ez zuen aurrera jarraitu, baina egindakoa egina geratu zen.
    • Munduko eta euroguneko krisiari aurre egin behar zitzaion.
    • Batasun instituzionala Iortzeko asmoa bigarren mailan geratu zen eta erreparo asko jarri ziren kide berriak sartzen uzteko.
  • Izangaiak: Albania, Mazedonia, Islandia, Montenegro, Serbia eta Turkia.

Eñaut

  • Kaixo Txe!!! 14.3 (Europar Batasunaren Historia) esan zenun puntu horietatik bat jarriko zenula.. esango zeniguke zein puntu den mesedez???

Bai, klaro! Nola ez ba! Esango dizuet… baina ez gaur…

 

Garazi

  • 15.1.3. ELGE-k egiten duena ez det ulertzen…??

Hau ere beste era batera jarri dut orain… Ea hobeto ulertzen duzun horrela…

  • ELGE:
    • 1961ean sortu zen eta Parisen du egoitza.
    • Erakunde kooperatibo bat da, 34 herrialdek osatua.
    • Helburua partaideen politika ekonomiko eta sozialak koordinatzea dira.
    • Eragin handia duen erakundeetako bat da, ekonomia, hezkuntza eta ingurumen arloetan azterketak egin eta norabideak ezartzen dituelako.
    • Helburuak:
      • Partaide diren herrialdeetan langabezia gutxiagotu, hazkunde ekonomikoa eta hauen biztanleen bizimodua hobetu, herrialdearen oreka mantenduz.
      • Hazkunde ekonomikoa bultzatu partaide diren nahiz ez diren herrialdeetan.
      • Nazioarteko hitzarmenei jarraituz, munduko merkataritza hedatu, diskriminazio gabe.

Zer moduz horrela? Apunteetan horrela ez nuen jarri… beraz, ez dut hau eskatuko…

Beno… Materako prest? Ondo segi! Bihar arte!

Landereñohttps://i2.wp.com/ticmates.wikispaces.com/file/view/profesora.gif/135367919/profesora.gif